Sankcje i ich znaczenie w konflikcie ukraińskim
Sankcje nałożone na Rosję przez państwa zachodnie miały na celu ograniczenie zdolności wojskowych Moskwy i zmniejszenie potencjału gospodarczego wspierającego działania wojenne. Obejmują m.in. zakaz sprzedaży zaawansowanych technologii, które mogłyby być wykorzystane do celów militarnych. Amerykańskie firmy satelitarne, takie jak Maxar i Planet, nie mogą sprzedawać swoich usług rosyjskim podmiotom od początku wojny.
Jak w przypadku wszelkich przepisów prawnych, skuteczność sankcji zależy od skuteczności ich egzekwowania. Przykład zdjęć satelitarnych pokazuje, że luki w tym systemie mogą mieć śmiertelne konsekwencje.
Metody obchodzenia sankcji
Z artykułu The Atlantic wynika, że Rosja może stosować kilka metod omijania ograniczeń:
- Zakupy poprzez firmy trzecie: Ukraińskie Ministerstwo Obrony podejrzewa, że Rosja „kupuje zdjęcia satelitarne za pośrednictwem firm trzecich”, które współpracują z zachodnimi firmami satelitarnymi.
- Łatwość i niski koszt dostępu: Zamówienie zdjęć satelitarnych jest proste i niedrogie. Za pośrednictwem serwisów jak Spymesat można zamówić szczegółowe obrazy za około 1200 dolarów, z dostawą w ciągu kilku godzin.
- Brak skutecznej weryfikacji końcowego użytkownika: Firmy satelitarne, mimo deklaracji o dokładnym sprawdzaniu klientów, mogą nie mieć możliwości weryfikacji, czy ich dane trafiają do rosyjskich służb.
Zaskakująca korelacja – skąd takie wnioski?
Korelacja między zamówieniami zdjęć a późniejszymi atakami rakietowymi nie jest przypadkowa:
Ukraińskie źródło wojskowe zauważa: „Liczba przypadków, w których po zdjęciach następują uderzenia, jest zbyt wysoka, by była przypadkowa”. Widać wyraźny, powtarzalny wzorzec: zamówienie zdjęć satelitarnych, ostrzał, a następnie kolejne zamówienia na te same lokalizacje. To sugeruje chęć oceny skuteczności uderzeń. Udokumentowane przypadki, takie jak seria zamówień zdjęć lotniska w Myrhorodzie w kwietniu 2022 roku, przed rosyjskim atakiem rakietowym, potwierdzają te podejrzenia.
Jak zauważa autor artykułu, seria zdjęć satelitarnych z różnych pór dnia pozwala wybrać moment najbardziej dotkliwy dla Ukraińców. „Obserwowanie parkingu przed fabryką lub koszarami pokazuje, kiedy budynek jest pełny, a kiedy pusty. Uderzenie w pełny budynek zabija więcej niż w pusty”, co zwiększa skuteczność ataków bez dodatkowych kosztów.
Potencjalne działania zapobiegawcze
Napięte stosunki amerykańsko‐ukraińskie i ocieplenie kontaktów USA z Rosją mogą utrudnić zamykanie luk w działaniach zapobiegawczych. Gdyby wszyscy sojusznicy solidarnie dokładając staranności egzekwowali sankcje, Ukraina i jej sojusznicy mogliby podjąć następujące kroki, aby ograniczyć ryzyko ich obchodzenia:
- Wzmocniona weryfikacja klientów: Firmy satelitarne z krajów sojuszniczych powinny dogłębniej weryfikować swoich klientów, zwłaszcza tych, którzy zamawiają obrazy strategicznych obiektów na Ukrainie
- Tworzenie „białych list”: implementacja systemu zaufanych, zweryfikowanych klientów, którzy mają uzasadnione powody do zamawiania takich zdjęć.
- Regulacje rządowe: Wprowadzenie przez rząd USA i pozostałe kraje zachodnie ograniczeń w dystrybucji zdjęć satelitarnych nad Ukrainą, podobnych do istniejących ograniczeń dotyczących Izraela.
- System moderacji zamówień: Umożliwienie ukraińskiemu wojsku wglądu w zamawiane obrazy przed ich wykonaniem, co pozwoliłoby na identyfikację potencjalnie niebezpiecznych zamówień.
- Współpraca wywiadowcza: Zaangażowanie agencji wywiadowczych w śledzenie firm podejrzanych o przekazywanie obrazów Moskwie.
- Większa transparentność ze strony firm satelitarnych: firmy powinny być bardziej otwarte na temat swoich procedur bezpieczeństwa, weryfikacji klientów oraz całego łańcucha dostaw.
Przypadek potencjalnego wykorzystywania amerykańskich zdjęć satelitarnych przez Rosję pokazuje, jak trudne jest skuteczne egzekwowanie sankcji w zglobalizowanym świecie. Usługi komercyjnego obrazowania satelitarnego, na pozór neutralne, mogą stać się śmiercionośnym narzędziem w rękach agresorów.
Zarówno rządy, jak i firmy prywatne muszą przyjąć bardziej proaktywne podejście do zarządzania ryzykiem strony trzeciej (Third Party Risk Management – TPRM), w tym w zakresie obchodzenia sankcji, szczególnie w obszarach wpływających na bezpieczeństwo ludności cywilnej. W przypadku zdjęć satelitarnych wymaga to nie tylko zaostrzenia regulacji i skuteczniejszego egzekwowania, ale także zwiększenia świadomości firm technologicznych o konsekwencjach niewystarczającej kontroli nad dystrybucją ich produktów i usług.
Sprawa ta pokazuje również, że w dobie zaawansowanych technologii, zarówno regulacje prawne, jak i metody monitorowania ich skuteczności, muszą być sprawnie (i szybko) dostosowywane do zmieniających się realiów i nowych metod ich obchodzenia.
